Prawo do naprawy 2026: Pierwszy krok czy realna wolność wyboru serwisu? Manifest usterka.pl

Do 31 lipca 2026 r. Polska ma obowiązek wdrożyć unijną dyrektywę o prawie do naprawy (Right to Repair – Dyrektywa 2024/1799). To ważny krok dla konsumentów, środowiska i niezależnych serwisów. Zmierzamy w stronę gospodarki obiegu zamkniętego, w której naprawa sprzętu ma stać się priorytetem.

Jako usterka.pl – platforma zrzeszająca setki niezależnych fachowców i realizująca dziesiątki tysięcy napraw rocznie – wiemy jednak, że sama dyrektywa to za mało, aby wygrać z lobbingiem technologicznym. Prawo nie rozwiązuje automatycznie ewentualnych problemów: zaporowych cen części, monopolu na diagnostykę czy możliwego projektowania urządzeń w sposób mający inne priorytety niż późniejsze utrzymanie sprzętu przy życiu. Projekt polskiej ustawy (UC154) wdraża jedynie unijne minimum. Przedstawiamy zestawienie projektowanych zmian oraz nasz oficjalny manifest – listę działań legislacyjnych, rynkowych i podatkowych, które państwo powinno podjąć, aby prawo do naprawy służyło obywatelom.

Część I: Co wynika z dyrektywy R2R i projektu polskiej implementacji?

Zgodnie z unijnymi przepisami i krajowymi założeniami, rynek czekają ramy prawne wprowadzające nowe obowiązki dla producentów i sprzedawców:

• Odgórny obowiązek naprawy: Producenci wybranych kategorii towarów (objętych unijnymi wymogami naprawialności – tzw. dyrektywami ecodesign, m.in. pralek, zmywarek, odkurzaczy, smartfonów) będą musieli zapewnić możliwość ich naprawy przez określony czas, np. od 7 do 10 lat. Naprawa ma być możliwa w rozsądnym terminie i za rozsądną cenę.
• Wydłużenie ochrony konsumenckiej: Jeżeli w okresie odpowiedzialności sprzedawcy za niezgodność towaru z umową konsument wybierze naprawę zamiast wymiany sprzętu, okres tej odpowiedzialności zostanie jednorazowo wydłużony o dodatkowe 12 miesięcy.
• Europejski Formularz Informacji o Naprawie (EFIR): Dyrektywa wprowadza ustandaryzowany formularz, który ułatwi klientom porównywanie ofert. Posługiwanie się nim przez przedsiębiorców będzie dobrowolne, jednak jeśli serwis go użyje, podane warunki (cena, czas) będą go wiązać prawnie przez 30 dni.
• Zakaz blokad technologicznych: Producenci nie mogą utrudniać napraw przez klauzule umowne, blokady sprzętowe lub oprogramowanie (w szczególności wobec niezależnych serwisów korzystających z bezpiecznych, kompatybilnych, oryginalnych, używanych lub drukowanych w 3D części). Wyjątki mają być interpretowane wąsko (np. w celach rzeczywistego bezpieczeństwa lub ochrony własności intelektualnej).

Część II: Gdzie kończy się ustawa, a zaczyna monopol? Manifest usterka.pl

Polska implementacja opiera się na pełnej harmonizacji – nie wychodzi poza unijne minimum. Dlatego usterka.pl postuluje, aby polskie instytucje państwowe oraz UE wykorzystały wszystkie dostępne instrumenty – podatkowe, konsumenckie, środowiskowe i antymonopolowe – do wdrożenia poniższych 11 rozwiązań.

1. Rzemiosło otwarte dla niezależnych fachowców

Postulujemy ograniczenie możliwości producentów do arbitralnego wykluczania niezależnych serwisów z dostępu do części wrażliwych. Rynek musi działać w oparciu o jasne kryteria – dostęp powinni mieć wszyscy niezależni fachowcy posiadający wymagane prawem kwalifikacje (np. uprawnienia elektryczne, gazowe), bez konieczności przechodzenia subiektywnej „autoryzacji” marki.

2. Maksymalnie szeroka jawność dokumentacji

Żądamy niedyskryminacyjnego, szybkiego i darmowego dostępu do instrukcji serwisowych i schematów dla profesjonalistów. Systemy „dostępu na wniosek”, rozpatrywane w dowolnym czasie przez producentów, generują brak równowagi rynkowej i spowalniają pracę niezależnych fachowców.

3. Równy czas dostępu do części zamiennych

Nałożenie na łańcuchy dostaw obowiązku udostępniania części zamiennych dla niezależnych serwisów w czasie nie dłuższym, niż ma to miejsce w przypadku autoryzowanych sieci. Konsument nie może być karany dłuższym oczekiwaniem na naprawę tylko dlatego, że wybrał lokalnego, niezależnego rzemieślnika.

4. Tarcza cenowa: mechanizm zapobiegający zaporowym cenom

Dyrektywa operuje ogólnym pojęciem „rozsądnej ceny”. Domagamy się skutecznego mechanizmu zapobiegającego rażąco zawyżonym cenom części, np. wyznaczenia rynkowego benchmarku, w którym cena krytycznych podzespołów nie przekracza 15% wartości nowego urządzenia, oraz obowiązku publikacji jawnych cenników części dla niezależnych serwisów (nie wyższych niż dla sieci autoryzowanych).

5. Vouchery na naprawę i obniżenie VAT

Dyrektywa zobowiązuje państwa do wdrożenia co najmniej jednego środka promującego naprawy. Proponujemy uruchomienie ogólnopolskiego programu Voucherów na naprawę (na wzór sprawdzonych rozwiązań z Austrii) oraz obniżenia stawki VAT na usługi naprawy AGD i elektroniki domowej. To jedyny sposób, by naprawa natychmiast stała się atrakcyjniejsza finansowo od zakupu w elektromarkecie.

6. Architektura przyjazna naprawie (Egzekucja przepisów ESPR)

Opierając się na unijnym rozporządzeniu ESPR (2024/1781), wzywamy krajowe organy nadzorcze do surowej kontroli rynku pod kątem repairability by design. Musimy skończyć z nierozbieralnymi, zgrzewanymi na stałe bębnami pralek i klejonymi modułami, które sztucznie windują czas i koszt pracy serwisanta do poziomu nieopłacalności naprawy.

7. Cyfrowy Paszport Produktu i Indeks Naprawialności

Postulujemy rozszerzenie i szybkie wdrożenie zapowiadanego Cyfrowego Paszportu Produktu (DPP) o polski system Indeksu Naprawialności – na wzór francuskiego systemu punktacji od 0 do 10 umieszczanego fizycznie w sklepach obok klasy energetycznej, wraz z informacjami o typowych awariach.

8. Odpowiedzialność za czas i sprzęt zastępczy

W przypadku urządzeń pierwszej potrzeby (lodówka, pralka, płyta grzewcza) przedłużająca się awaria wymusza na kliencie zakup. Postulujemy wdrożenie dobrych praktyk konsumenckich – nałożenie obowiązku zapewnienia sprzętu zastępczego na koszt producenta w sytuacji, gdy dostarczenie części przekracza racjonalny termin.

9. Akcje serwisowe dla powtarzalnych wad masowych

Jeżeli dane rynkowe wskażą na masową, powtarzalną usterkę tego samego podzespołu w konkretnej partii sprzętu, państwowy organ nadzorczy (UOKiK) powinien z urzędu badać sprawę pod kątem celowego postarzania lub wady konstrukcyjnej i wymuszać bezpłatne akcje serwisowe – nie traktując tego jako naturalnego „zużycia”.

10. Otwarcie diagnostyki (Koniec z monopolem na kody)

Współczesne AGD opiera się na elektronice. Niezależne serwisy tracą czas przez zamknięte aplikacje i zablokowane kody błędów. Wymagamy niedyskryminacyjnego dostępu do oprogramowania diagnostycznego w zakresie niezbędnym do wykonania naprawy, aby diagnoza usterki była błyskawiczna i wolna od technologicznego monopolu marki.

11. Bezwzględna ochrona użycia części z demontażu

Wspieramy prawo do korzystania z bezpiecznych, sprawnych części z rynku wtórnego. Domagamy się aktywnej egzekucji prawa unijnego i nakładania surowych sankcji za systemowe „parowanie” sprzętowe (serialization) oraz stosowanie klauzul gwarancyjnych unieważniających rękojmię na całe urządzenie, jeśli serwisant użyje oryginalnej części z demontażu za którą ręczy gwarancją czy rękojmią na własną usługę, przedłużając czas życia urządzenia i redukując koszt całej naprawy.

Usterka.pl apeluje o stworzenie w Polsce ekosystemu, w którym naprawa – wspierana podatkowo i technologicznie – będzie realnie i ekonomicznie konkurencyjna wobec konsumpcjonizmu. Czas na dialog decydentów z rzemieślnikami, którzy ten sprzęt fizycznie ratują przed trafieniem na wysypisko. Trzymamy kciuki, aby mądre decyzje zahamowały rotację sprzętów w polskich domostwach i przyniosły trwałość oraz wygodę napraw bez dyskomfortu wpływającego na decyzje o wymianie.